Hegels dialectische proces

Wat is het dialectische proces van Hegel? Dat zal ik op een versimpelde manier uitleggen. Allereerst moet er een definitie, argument, betekenis of ander soort concept zijn dat vast lijkt te staan. Dit is gelijk stap 1: het formuleren van een stelling waarover een zekere mate van overtuiging heerst (bij jezelf of 'in het algemeen') dat deze vaststaat. In stap 2 wordt deze stelling uitgedaagd, bijvoorbeeld door een reeds onderbelichte kant naar de voorgrond te halen, of door beperkingen van de stelling te noemen. Het leuke is dat het uitdagen van deze stelling, in ieder geval volgens Hegel, niet per se in een dialoog met een ander hoeft te gebeuren. Wanneer je je gedachten probeert uit te drukken in een stelling, en dan wel een stelling waarvan je denkt dat deze écht vaststaat, zul je vaak zelf al de rol spelen van de uitdager, namelijk door op verschillende manieren de vastheid van deze stelling te toetsen. Door de stelling hardop te denken, te schrijven of te zeggen, en vervolgens echt te proberen te begrijpen wat je daar nu stelt, zal vroeg of laat de beperktheid van de stelling naar voren komen.

In plaats van dat de stelling nu alleen zijn voorgaande definitie omvat, omvat deze door deze realisatie van gebreken nu ook wat het niet is, wat ontbreekt, of wat tegengesteld is. De voorheen geformuleerde stelling wordt door deze uitdaging namelijk wel doorgestreept (in ieder geval deels), maar tegelijkertijd ook niet volledig weggegooid. De stelling omvat nu, naast (delen van) de voorgaande definitie, ook (delen van) de tegenstelling waarmee hij werd uitgedaagd.

Dat is een essentieel punt voor stap 3, de laatste stap: het formuleren van een nieuwe, verfijnde stelling. Wanneer de stelling van stap 1, na de uitdaging van stap 2, bij stap 3 opnieuw wordt geformuleerd, komt er een stelling tot stand die een product is van de twee tegenstellingen. Wat maakt dat deze nieuwe stellingen zoveel verfijnder zijn? Een van Hegels voornaamste argumenten hiervoor stelt dat deze stellingen, door de confrontatie met tegenstellingen, niet meer arbitrair of subjectief zijn, maar tot logica gedwongen worden. De botsing van twee tegenstellingen heeft noodzakelijkerwijs tot aanpassingen in de stelling geleid – aanpassingen die logisch zijn voortgekomen uit de botsing. Dit maakt een van de belangrijke argumenten dat Hegel zijn eigen dialectische methode bestempelt als een wetenschap.

Lees hier meer over Hegels dialectische proces in een filosofisch gesprek.

Lees hier wat het woord ‘dialectiek’ betekent.