These, antithese, synthese

Afbeelding: De dialectische drieslag

In de filosofische praktijk doen we een poging Hegel’s dialectische proces na te bootsen. Dit proces wordt ook wel aangeduid met de termen ‘these,’ ‘antithese’ en ‘synthese’. Het is echter belangrijk te vermelden dat deze drie-eenheid geen rigide regel is in het dialectische proces. Het beschrijft weliswaar goed de algemene fases van het proces, maar in de praktijk kan een dergelijk proces uit veel meer fases bestaan. Soms vloeien fases ook samen tot één fase, waardoor er juist minder dan drie fases zijn. In een filosofisch gesprek worden deze 3 fases dus ook niet rigide gehanteerd. We gaan telkens verschillende mogelijkheden na om stellingen te verfijnen en nieuwe inzichten in het denkproces te stimuleren, of dit nu in twee of in tien fases gebeurt.

Wat wel met zekerheid gesteld kan worden, is dat het dialectisch verfijnen van stellingen in het filosofische gesprek allereerst gebeurt door middel van begripsonderzoek. Hierbij zijn het niet altijd volledige stellingen die de drie fases van these, antithese en synthese moeten doormaken, maar ook losse begrippen. Een simpele illustratie van deze drie fases op begripsniveau is bijvoorbeeld: verstand (these), gevoel (antithese), intuïtie (synthese). Hier zijn verstand en gevoel een soort tegenliggers van elkaar, en bij het definieren van een van beide begrippen is het bijvoorbeeld interessant om te kijken wat dat dan met de tegenligger ervan doet. Klopt dat dan wel? Hoe verhouden die tegenliggers zich dan met elkaar? En wat zegt dat over die begrippen?

Ik gebruik hier het woord 'tegenliggers', omdat dat meer omvat dan alleen tegenpolen. Het omvat tegenpolen (zoals leven en dood) dus wel, maar ook woorden die een soort van two sides of the same coin zijn. Begrippen die moeilijk los te denken zijn van elkaar zonder dat ze echt tegenpolen zijn, zoals 'druk' en 'weerstand' (kun je druk hebben zonder weerstand?), of 'verlies' en 'eigen' (kan je iets verloren zijn wat niet eerst eigen was?). De vragen die dit soort dialectisch begripsonderzoek oproept, worden dus ingezet om het denken over deze begrippen te verbreden. En aangezien we aan het begin van de gesprekken een begrip kiezen die centraal staan in jouw gedachtes, ontkom je er haast niet aan ook te reflecteren op de gedachtes die je aanvankelijk uitdrukte met dit begrip.

Lees hier meer achtergrondtheorie over Hegels dialectische proces.